¶Ascendit ipse mons in montem ut altiora uirtutum culmina doceret et ecclesiam super quam sedet, predicans preceptum domini sub
limius erigendam ostenderet, quam eadem doctrina usque ad finem seculi plenius erudiret apostolos preminentius abducit, ut a monte prius
suscipiant montes pacem populo. Turba que sequebatur non ascendit, unde alius sermo eis fit in campestri. Non enim omnes omnia possunt, quod uerius pu
tatur quamuis idem utrisque simul possit uideri factus.
¶Thesarum sapientie aperuit ut dona diuidat suis
¶<Target text="Beati pauperes spiritu"> quia non necessitas sed fides et deuo
tio paupertatis beatos facit, ut contemptus omnibus deo
uiuant. Hec habet duas partes, rerum abdicationem et spiritus
contritionem, ut etiam bonus se inutilem et ceteris se reputet inferi
orem beatitudo iam in spe perueniendi. </Target>
¶<Target text="Beati pauperes spiritu"> Sententiarum numerus diligenter est atten
dendus. Incipit enim beatitudo ab humilita
te, beati pauperes spiritu, et in septimo est ipsa sapientia, id est contem
platio ueritatis, pacificans totum hominem,
suscipiens dei similitudinem. Beati pacifici,
qui filii dei uocabantur. Octaua ad caput redit, quia consumma
tionem ostendit. In prima igitur et viii nominatur
regnum celorum. Septem ergo sunt que perficiunt. Octa
ua clarificat, et quod perfectum est demonstrat.
His gradibus congruit, septiformis operatio sancti spiritus
quam Ysaias describit, sed ille a summo incipit. Hic
ab imo, quia ibi docetur filius Dei ad ima
descensurus. Hic homo de imis ad similitu
dinem dei conscensurus. In his primus est timor
qui hic congruit humilibus de quibus dicitur, Beati pauperes
spiritu, id est non inflati, non alta sapientes, sed timentes.
Secunda est pietas que conuenit mitibus, qui enim pie
querit honorat sancta, non reprehendit, non resis
tit, quod est mitem fieri. Tertia scientia que conuenit
lugentibus qui didiscerunt quibus malis nunc uincti sunt
que quasi bona petierunt. Quarta fortitu
do conuenit uel congruit esurientibus et sitientibus quia deside
a terrenis cupientes, auerti. Quinta consilium con
uenit misericordibus, quia unum remedium est
de tantis malis erui, dimittere aliis et commo
dare sicut uolumus nobis fieri. Sexta in
gato oculo possunt uidere quod oculus non uidit.
nullus motus est rebellis, sed omnia obtemperant
spiritui. Unum premium diuerse nominatur pro competentia singulorum. Pauperibus regnum celorum perfecte sapientie quasi dicentur <SEG ref="Prv 9:10">"initium
sapientie timor domini."</SEG> Mitibus hereditas, quasi testamentum patris cum pietate querentibus lugentibus consolatio quasi scientibus quibus mersi
sunt. Esurientibus et sitientibus saturitas, quasi certantibus et laborantibus refectio. Misericordibus misericordia quam aliis impendunt. Mun
dis corde quasi purgato oculo uisus dei. Pacificis dei similitudo, quasi formatis ad imaginem dei. </Target>
¶<Target text="Aperiens os suum"> Apertio oris significat profundita
tem sacramenti, quasi abissum, quasi the
tum in cordibus filiorum scribit, incipi
dedit , incipiens a terrore.</Target> ¶ <Target text="Pauperes
spiritu"> hii sunt qui omnia habent et nihil possi
dent</Target> ¶<Target text="Pauperes spiritu"> ad nulla alta
se erigunt, sed que timoris sunt et uere hu
militatis excolunt</Target> ¶<Target text="Pauperes spiritu">
habens, nutrix cuius est caritatis humilitas</Target>
Mitis est quem non rancor uel ira afficit,
sed omnia equanimiter sustinet, huius uir
se facit dominus, quod non faceret nisi uia summe perfec
tionis ista uirtus esset. Unde dominus: <SEG ref="Matt 11:29"> “Dis
cite a me quia mitis sum."</SEG> Hic possidet
terram uiuentium, et delectatur in multi
¶Hec singule beatitudines ut impleantur postulant suffragium, septe donorum, que
dona ut habeantur in oratione dominica, vii precibus oramus. Ecce qualiter sapientia dei
cuncta prouidit uirtus beatitudinis precipitur ex dono spiritus sancti, donum prece ora
Septem quippe sunt dona, sed unus spiritus;
Unde<SEG ref="Ps 26:4"> unam petii a domino hanc requiram.</SEG> Septem
ritas. ¶ Iusticie lumen est misericordia, misericordie
uirtus iusticia. Hec misericordia eget spiritu
seretur. Initium est sui misereri, finis
di est, ut unusquisque incipiat a se finem
Christo insinuat, pro peccatoribus mortuus ex
misericordia. ¶ Misericordia de precedentibus nascitur quia
tur uera misericordia, tunc enim alienas miserias
faciet suas, et pro uiribus uiuabit, et si
non deerit, de hac dicitur, <SEG ref="Lc 6:36"> "Estote miseri
cordes, sicut et pater uerum misericors est,"</SEG> id est, ad hoc misere
amini, ad quod et deus, ut bonitas redun
det in omnibus. ¶Pax est unigenitus de quo
dicitur ipse pax nostra. Qui pacem diligit
filius est pacis. ¶ <Target text="Pacifici"> sunt qui omnes motus
animi componunt, et rationi subiciunt quia his
sunt , qui est summa quies. De hac pace eiectus
est qui peruersis dominatur; hac pace intus fir
ma quecumque exterius concitauerit, qui eiectus est
foras, auget gloriam et cum deficit inno
tescere facit quanta firmitas intus sit.
Unde <SEG ref="Mt 5:10">“Beati qui persecutionem patiuntur”</SEG> propter iusticiam quoniam
ipsorum est regnum celorum .”</Target> ¶<Target text="Beati pacifici."> Pax a nobis incipit
mentis, non modo alterius sed nobis possumus
esse pacifici. Sed postquam spiritus impetrat ut
totus homo spiritui seruiat, tunc pax ad alios
deriuatur, ut cum omnibus pacem habeamus. Vera quidem pax est ubi nichil repugnat, pax dei omnem sensum superat, que et si non potest capi ut est, tamen pro capacitate
nostra capi potest non quanta est, sed quantum ad reconciliationem adoptionis sufficit infinitas eterne pacis. Et si non potest intelligi, et quomodo filiis ire pax conueniat,
et quomodo deus pax seuere iudicat, et quanta et qualis sit pax totius trinitatis, ubi una uirtus, una operatio, tamen quod est et quod tanta et talis est, quanta predicatur, fide capi
mus ad gradum pacis qui purgatus est intendit et dirigitur.</Target>
Congrua ascensio prius conte(m)ptus seculi
cui dantur eterna, inde mores temperat mansue
tudo et lenitas, et non est mitis qui prius pauper non fuerit.
Impossibilem est enim secundum gaudium ascendere nisi primum
apprehenderis, quia inter diuitias, curas, odia ani
mus non est mitis. Sed huius incendii materia uix ad
purum detrahitur et ideo hec lenitas sepe corrumpitur.
Unde subdit, ‘Beati qui lugent pro suis uel aliorum pec
catis, quod est ab irriguo inferius. Sed quod fit
ab irriguo superius est ex desiderio celestis patrie.
Ille lauat presentes sordes, hic accendit artius
aeternorum amatores. Qui ante peccata deposu
it mores mansuetudine correxit, flens etiam
potest esurire et sitire iusticiam, quod prius
non poterat. Hec uirtus sine spiritu fortitudinis non
impletur, quia per eum esuriendo ad satietatem
¶Octaua sententia que ad caput redit perfectumque
hominem declarat significat et circumcisio
nem octaua die et resurrectionem domini post sabbatum,
qui est octauus et primus dies et octauas quas in
nouo testamento celebramus et numerus pente
costes. Nam septem numero septies multipli
cato quo fuerit , xlix. quasi octauus additur ut
l. compleantur, et tanquam redeatur ad caput quo die
missus est spiritus quo in regno celorum ducimur, et heredi
tatem accipimus, consolamur, et pascimur, et misericordiam
consequimur et mundamur et pacificamur et ita perse
cutiones exterius illatas, et molestias pro ueritate et
¶Mundicia cordis sexto loco ponitur, ut homo sexta
die conditus per hanc restituatur, et depulsis uiciis
preceptum domini illuminet oculos, ut possit uideri.
Premissis ergo quinque gradibus purgandus est mentis oculos,
ne mandatorum offensus animus fiat omnium reus.
Ideo homo se a mundo exuat, eterna diligat. Am
plectatur deum quo appossit uidere eum, quem tantum
uidet quantum seculo moritur. In futuro sicut est oculo
mentis uidebitur. Ideo spiritus intelligentie huic
gradui aptatur, quia intellectus mentis est oculos, et ex
pletio mandatorum dei aperit intellectum.
beatitudo martyrio terminatur, que probatum reddit
This line and the one right after it are a continuation of an interlinear gloss.
¶ Qui usque ad sapientiam per predicta conscendunt perfecti
et roborati non cedunt persecutioni quia neque mors
neque uita potest separare a Christo. ¶ In presenti homo pla
catus et si bellum gerat cum uiciis in nullo pacem
abrumpit quam deus dedit. Unde <SEG ref="Ps 118:165">pax multa di
ligentibus legem tuam, et non est illis scandalum</SEG> qui ab ea diui
ditur ire est filius per hanc filii efficimur, quo nichil amplius
promittitur. In hac est sapientia donorum maxima,
secundum incrementa uirtutum sunt incrementa premiorum, quia <SEG ref="1 Cor 15:41"> alia
claritas solis,</SEG> etc. ¶ Sicut Moyses x precepta propo
nens postea per partes explicat, sic Christus quasi uir
tutum genera viii beatitudines proponit, ex quibus
pendent omnia que in monte docuit, sed quia
obscure plura paucis uerbis concluserat, latius
exponit. Unde de octaua beatitudine latius prose
quitur partes persecutionum, spiritualiter apostolos et eorum sequaces
Uos estis sal terre quia terra, id est humana natura,
per eos conditur uerbi sapientia. Sal facit sterilem terram, unde
ira uictorum destructas urbes sale semina
bat, ne quod in eis germen oriretur. Ita apostoli destruc
to regno peccati germen uiciorum compescunt .
Sal cibos condit, carnes siccat, predicatio a uer
mibus et putredine uiciorum illesam seruat suo
creatori humanam naturam. Ut non est cibus sapidus nisi
sale conditus, ita sermo non est utilis sine docu
mento apostolice sapientie. Unde in leuitico in omni sacri
ficio sal offeres, id est in omni quod facis uel dicis apostoli
cam sapientiam habe. Ex aqua et igne sal conficitur, ita
et isti ex aqua spiritus sanctui et igne tribulationis uel per aquam
baptismi et ignem caritatis in sapore sapientie
sunt nati. ¶ Hec sententia uidetur ad omnes respi
cere quod dictum est ubi docebat eos dicens beati
pauperes spiritu et cetera, nec non uos estis sal terre et lux mundi
¶ In predictis vii est perfectio; in viii ostensio perfectionis; et probatio qui predicta habent pati
possunt persecutionem, et recte tenet predicta, que pro eis accepit qui paratus est mori.
¶ Beatus dicitur qui nihil mali uult et omnia
habet que uult et ideo omnis sibi beatus
erit, dum per caritatem quod in aliis est eciam ultimus pos
This line and the next several lines contain a gloss which is a continuation of an interlinear gloss
eis intimare uolebat, dicens, <SEG ref="Mt 5:13"> "Uos
di,"</SEG> ut ex tristibus humilitatem ex letis
¶ <Target text="Beati estis"> Antiqua translatio haec cum oderint
uos homines et dixerint omnia mala et expulerint. Idem
odio cordis fiant.</Target> ¶Tribus modis sit
peratio deprimit ubi quis querit gloriam
uerbior, quanto gaudio et exultatione in tribula
deuotior ¶ <Target text="In celis"> non uolubilibus,
cum non in uolubilibus rebus merces eterna esse
iam ergo sentiunt hanc mercedem qui gaudent spiritualibus
bonis, sed perficietur <SEG ref="1 Cor 15:54"> "cum hoc mortale induerit immortalitatem."</SEG> </Target>
¶ Temperat exemplo rigorum passionis, sic et pro ueritate.
Hic iam ostenditur apostolicum officium, scilicet quia sal sunt terre
et lux mundi ¶Sal salus a corruptione unde propheta,
<SEG ref="Is 49:6">“Posui te in lucem gentium ut sis salus mea
<Target text="Quod si sal"> Id est, si uos per quos alii credituri sunt aduersis uel prosperis cesseritis per quos a uobis error
tollere aliis.</Target> <Target text="Ad nihilum ualet">
eicitur, et in hec uerba ridetur, <SEG ref="Lc 14:30">“hic
homo cepit edificare, et non potuit consumare”</SEG> </Target>
tia non caret. ¶ <Target text="Lux mundi.">
tenebras quia sunt lux fugare . </Target>
¶<Target text="Candelabrum"> Ecclesiam que uerbum
uite baiulat</Target> ¶<Target text="Sic luceat">
minum constituatis.</Target> ¶Uere docet
exteriores figuras legis soluens impleuit ueritatem interiorem.
Hoc spiritualiter apostolos qui predictis uirtutibus paupertate sicut et aliis deberent ornari ut sint
sal optimum condientes alios de doctrina et uite sue exemplo ¶ Si timore uel cupiditate
doctor saporem sapientie omiserit per quem fatuitas eius emendabitur. Hoc solis apostolis
conuenit, quod sequitur magnibus magistris
ad nihil et cetera. In fine de omnibus concludit
<Target text="Nolite putare"> hactenus docuit ut
sale condiant animas ad incorruptionis san
itatem, ut illuminent ad ueritatis intel
ligentiam, ut adquisitos ab hostibus defen
dant, defensos ut ad amorem diuinitatis ac
cendant, nunc ut celistis orator quia pote
rant estimare quod uetera precepta uellet abolere.
Ante interrogata prescius occurrit.</Target> dis
cens. <Target text="Nolite putare"> Soluit qui spiritualiter
facere uetat. Adimplet Christus dum premisis
plura ad perfectionem moralium preceptorum,
significabantur in se et in ecclesia perficit, sine quo figure
essent uacue et imperfecte quasi dicitur ideo non debetis percuncta
ri de ueteribus preceptis nec mirari de nouis nec passionibus
¶<Target text="Lux mundi"> hec est eadem gratia qua mundi
fide et intellectu, sicut quod sal uocantur
pacificis congruit quia sine sapientia non
et precipua specialiter apostolis deputantur, ut
Unde sequitur non potest ciuitas et cetera.</Target>
¶Quia apostoli fundamenta sunt a parte ciuitas
dicuntur supra montem. Locus montem iustitie
innuit, qui excelsus est quo propalamini
ne uos abscondatis. Non est enim facultas
subderfugiendi, uel clam aliquid faciendi, ideo
subditos misericorditer consilio intus regite, et ex
tra contra aduersarios pro iustitia pugnan
do defendite, quod pertinet ad spiritum consilii
¶ <Target text="Neque accendunt lucernam"> domesticis exemplis docet
ne celent lucem sibi commissam, non accendunt,
id est non ideo data est doctrina predicationis ut
colent eam et subiciant seruituti corporis
dum aliquem timent, sed corpus suum ministerio
dei subiciant, ut per uocem et cetera officia corporis
lux excellentior ceteris pareat . Unde dicitur,
<SEG ref="1 Cor 9:27">“Castigo corpus meum et in seruitutem redigo ut cum aliis predicauerim ipse
reprobus efficiare”,</SEG> uel Christus lucernam accendant dum testam hu
inpleuit, quam nec credentibus abscondit,
nec in odio, id est mensura legis uel terminis
unius gentis inclusit, sed super candelabrum, id est ecclesiam
fidem sue incarnationis affixit, ut omnes
possint intueri qui in domo, id est in ecclesia , sunt
uel in mundo. Unde subdit sic luceat. </Target>
<Target text="Iota"> Hic ostenditur quod que minima putantur
in lege sacramentis spiritualibus plena sunt, et omnia
est ceteris litteris, apex est littere aliqua summa parti
cula significat minimum preceptum, uel mi
nimam precepti particulam. Apte autem po
nit iota grecum, non ioth hebreum, quia iota
x. significat, id est decalogum cuius apex est
¶<Target text="Qui ergo soluerit unum de mandatis istis minimis"> Minima sunt crux Christi
et passio, quam qui erubescit minimus est, qui
confitetur magnus. Uel phariseos notat qui
mandata dei dimiserit pro suis traditionibus que
nihil ualent, dum uel minimum quod in lege est
pretereunt. Moraliter autem soluit qui non implet
sed tenet sicut infirmis data sunt, uel qui non intelligit
intelligentiam cogitandi incussit. Ostendit
dauerat absoluit. Plus est diligere inimi
cos quam odisse, non cupere, quam adulterari,
¶ Iustitiam Phariseorum uocat illa omnia ad cultum
dei actualiter precepta seu figurarum mistica tamen
¶ Perfectionem quam uenit implere incipit
explanare et quomodo iustitia debeat super
¶ Superadditio Christi non irasci, non concupiscere a quibus
difficile est obstinere, et ideo magna sunt in re
¶<Target text="Omnis qui irascitur fratri suo"> Gradus sunt in istis
peccatis. Primo est irasci et hunc motum animo
retinere plus est si uocem commotio ipse extorsit
qua feriatur ille cui irascitur plus etiam si certa uitu
peratio increpuit. Similiter gradus in pena,
nam minus est iudicium quando adhuc cum reo agitur
et est defensione locus. Plus est concilium quando iu
dices inter se conferunt quo supplicio damp
nent, quem constat esse dampnandum, .....</Target>
This gloss continues somewhere, but I'm not quite sure where on the page
¶<Target text="Iota"> apud grecos x. significat,
sensui uidetur aptari. <SEG ref="Eph 4:26">“Irasci
deo derogare. ¶ <Target text="Si ergo"> Ex
¶<Target text="Reconciliari"> Quantum in te
rimus, unde <SEG ref="Ps 118:32"> uiam mandatorum
tuorum cucurri cum dilatasti cor meum</SEG>
<Target text="Aduersarius"> Aduersarius est
se etiam gehenna ubi nulla sententie dilatio , et ita quod propriis et certis modis exprimi non potuit, quibusdam similitudinibus
distinctum est. His enim tribus, iudicio, concilio, gehenna, diuerse mansiones in eterna damnatione pro modo peccati signater exprimuntur.
¶Qui non irascitur non soluit legem sed implet ut
sicut extra seruetur in corde innocentia
¶Uel racha uerbum Hebreum interpretat cenos,
id est uacuos, quod dicimus sine cerebro, quod est
contumelia, qui ergo hoc dicit fratri qui spiritu
sancto plenus est luiturus et contumeliam sancti spiritus
¶<Target text="Si ergo offeres munus tuum."> Secundum litteram absurdum est hoc.
Est ergo in interiori templo altare, fides cui quod
libet munus, id est psalmus, hymnus, oratio, et huiusmo
di, nisi sit innixum, non est deo placiturum, et
ibi, id est cum in corde quod est templum interius, tale
quod frater habet aduersum te quem lesisti. Si
enim ipse te lesit, non ipse sed tu habes aduersus
eum, nec tum oportet te ueniam petere, sed
¶<Target text="Relinque"> Non ait refer quia quod offertur in
mutari non licet, sed relinque donec placabi
lius offeras, non enim munus repellit sed
ad caritatem dei peruenit, unde prius caritatem
¶<Target text="Esto consentiens"> Sicut iam preceptum , fratrum re
conciliari et post iubet inimicos diligi,
ita hic dum currimus in uia huius seculi, ad
pacem et concordiam cohortatur. Sicut dicitur, <SEG ref="Rm 12:18">“Si fie
ri potest quod ex uobis est cum omnibus hominibus pacem habentes”</SEG> et pro con
sentiens ex greco habetur benignus uel beniuo
lus. </Target> <Target text="Cito"> ne differas in crastinum dum es
in uia, cum ad hoc licet operari.</Target>
<Target text="Ne forte"> t.t. sic temperauit
in uia esse beniuolus, necessario iudici
¶<Target text="Nouissimum quandrantem"> Id est, minima peccata quia nihil erit impunitum, uel per quandrantem nouissimum
significantur terrena peccata quia prima pars mundi celum, secunda aer, tertia aqua, quarta
nouissima terra. Ergo donec reddas nouissimum
quandrantem, id est donec tuas peccata que de terra con
significatur ; secundus est, aer qui spiratur
carnalis uita, unde terra es et in terram ibis, id est ex
¶<Target text="Audistis quia dictum est antiquis non moechaberis"> Adhuc qui dixit non ueni sol
uere legem sed adimplere, addit quantum debeat a
bundare iusticia apostolorum plusquam pha
riseorum. Minor iusticia est non in corpore
pierit , sed qui uiderit ad concupiscendum ,
eam id est hoc fine et animo attenderit ut eam
tationem accipe quando anima relicta su
liberatione boni uel mali operis. Passio est
affectio deliberati animi si sit locus per
¶<Target text="Quod si oculos"> Oculus potest accipi dilectus amicus, con
siliarius, quasi iter demonstrans dextra
quia in diuinis qui uero in his que ad corpus
consulit , sinister est oculus.</Target> <Target text="Scandalizat">
id est, si in heresem in aliquam trahere uult.
Similiter dextera manus dexitur amicus dr
qui est minister in diuinis. Sinistra qui
in huius uite necessariis, sicut uisus oculo,
ita manui conuenit actio. Uel in oculo et manu
dextra possunt accipi fratres, uxor, filii,
illos lucrari uolumus nos ipsi pereamus.
Unde in leuitico de magno sacerdote dicitur
ne super patrem uel matrem uel filios polluatur,
id est ut nullius affectum sciat, nisi eius cuius cul
<Target text="Erue eum"> dimitte eam et transi ad ac
tiuam </Target> <Target text="Expedit"> melius per actiuam
¶<Target text="Si dextra manus tua"> id est si dum exse
cadis in alia uicia</Target> <Target text="Abscide"> dimitte
¶<Target text="Excepta fornicationis"> Femi
piscentias. Non enim fornicatio est tantum stupri sed generaliter que a lege dei facit aberrare .</Target>
Dextera manus est actio, oculus contempla
tio, in qua scandalizamur dum ex infirmi
tate inpurum contemplari non ualemus. In
hac pro desidia et torporis ocio in alia pro
seculi frequentia et occupationis tedio.
¶Ad litteram nullum membrum erui precipitur,
sed interior uisus qui dexter et exterior qui si
nister dicitur per studium pii laboris, si nocet, est re
uocandus uel renouendus. Et etiam longe facien
dus, scilicet ut nec in memoria habeatur. Eruitur
oculis cum frangitur malis uisus; prouicitur eum
¶<Target text="Det illi libellum repudii"> Scripsit Moyses in deuteronomio
quod si uxor non placeat uiro propter aliquam fe
ditatem, dimittat eam, quod Christus exponit propter duri
tiam maritorum dici, non ut concedatur discidium,
sed ut tollatur homicidium. Melius enim diuidi
quam per odium sanguinem fundi. Christus uero solam
fornicationem excipit, ceteras molestias pro
fide coniugii et pro castitate sustineri. Non est
dimittere contempta carnalitate cum uxo
re spiritualiter uiuere. Hic iubet uxorem non dimitti
quod alibi dicit,<SEG ref="Lc 14:26"> “Qui non odit patrem et matrem
et uxorem et fratrem et cetera non potest meus esse discipulus.”</SEG> Ideo
est, quia in regno dei nulla est conditio uite pre
sentis quam qui non oderit et ut finiatur op
tauerit, nondum diligit regnum dei. Odit ergo non
nere, sed corruptibilem coniunctionem in
endi in parentibus. Amat uero eternum esse
sibi et omnibus illis sicut diligit inimicum,
non in hoc quod inimicus et malus, sed quod
¶<Target text="Reddes autem domino iuramenta tua"> Si iurare
contigerit per creatorem iurabis non per
creaturam hoc per quod iurat quilibet ue
neratur, hoc amat uel timet. Ideo lex percipit
ut non iuretur nisi per deum. Iudei enim per angelos,
Hierosolymam, et elementa iurantes creaturas
uenerabantur honore . Sicut ergo uictimas
sic paruulis concessum est iurare per deum, non quod
recte fiat, sed quod melius est deo hoc exhiberi
quam creaturis. Christus uero omnino prohibit , id est
ne quis sicut bonum appetat iusiurandum,
et assiduitate iurandi labatur in periurium.
non est bonum iurare, sed necessarium dum
nisi iuretur homines pigri sunt credere quod eis
¶Hec predicta cum sint ardua et difficilia
¶<Target text="Est est non non"> Ideo bis dicit ut quod ore di
cis operibus probes , quod uerbis negas factis
non confirmes.</Target> ¶Non penitus iurare pro
hibuit sed occasione periurii quod perfectius est
docuit ostendens quod ulterius est a malo
esse. Apostulus iurat ut fidem persuadeat, ecclesia
etiam pro fede pacis ac fidei suos iurare con
cedit sed Christus, quod perfectius est, docuit, quod
infirmitatis indulsit quod superstitiosum
tuit oculum pro oculo que si dici potest iniustorum
iustitia est, non quia iniqua est ultio quam lex statuit,
sed quia uiciosa est libido ulciscendi. Magisque ad
iudicem pertinent hoc inter homines decernere quam
hominem bonum sibi appertere. Hic enim reddent
malum pro malo, iudex non sed delectatione ius
titie iustum in iusto quod est bonum pro malo quod
¶<Target text="Non iurare"> Sermo fidelis pro iureiurando de
¶<Target text="Per terram"> Per salutem pharaonis, quod dei iu
est potestas nisi a deo et in hoc deum iu
¶<Target text="Ego autem dici uobis"> Docet nil tam
est celum et cuius est quicquid est. In celo
peccatoris, et quia spiritualis omnia iudi
sedes dicitur peccator quia per iustitiam
ponitur, scabellum pedum dicitur. </Target>
¶<Target text="Audistis quia dictum est oculum pro oculo"> Qui dicit oculum pro oculo non al
¶<Target text="Non resistere"> ut ipse idem
This gloss continues onto the next folio
<SEG ref="Mt 11:29">“discite a me quia mitis sum
This gloss is a continuation of the final gloss on the preceding folio
et humilis corde”</SEG> et Dauid:<SEG ref="Ps 7:5"> “si reddidi retribu
<SEG ref="Lam 3:30">“et dedi maxillam percutientibus”</SEG>. Ecce idem
legis et euangelii.</Target> ¶ <Target text="Malo"> non
¶Perfecta autem pax est nullam uindictam
facit confiteri, id est inuidia, superbia,
fiteri. ¶Lucas e conuerso <SEG ref="Lc 6:29">: “qui
Uel ¶<Target text="Qui petit da ei"> ut nec tibi noceat nec
cum iniuste petentem correxeris. </Target>
<Target text="Da ei"> que honeste et iuste pos
¶<Target text="Odio habebis inimicum tuum"> forsitan intelligen
precationes prophetarum que dicuntur uoto optantium, sed spiritu preuidentium
¶<Target text="Filii Patris"> non degeneres q. d. accepta potestate operibus agite, ut sitis filii renati ex deo per caritatem</Target>
¶<Target text="Filii Patris"> iam dicitur pater uidere ut sitis filii renati ex deo qui est caritas</Target> ¶<Target text="Qui solem suum"> hunc uisibilem nam inquiunt
in libro salomonis sol iustitie non luxit nobis et de pluuia doctrine dicit propheta super unam pluit. super aliam non.</Target>
¶<Target text="Solem suum"> quasi quem fecit cuius proprie sunt omnia que de nihilo creauit, quid ergo nos faciemus de his que
¶Malum temporale dicit quod tribus modis fit
cruciatu corporis, de quod dicit si quis te percusserit,
dampno rerum, unde ait et qui uult tolle, anga
riis operum, unde ait et quicquid te angaria
uerit. ¶ <Target text="Prebe ei et alteram"> Non tantum non repercutias sed
si uult alteram ferire patienter feras. Hoc de iniuria
corporis. De necessariis autem si perdideris unum
siue tolli et reliquum. Quid ergo de superfluis?</Target> <Target text="Et qui
cumque te angariauerit,"> uade hoc non tam pedibus quam parato animo.
Historialiter hoc nec in Iesu nec in sanctis inue
nimus sed si quis te cogit te seruire solatiumque
sibi impendere compassionis affectu paratus
multo impendere. Ita docet uerus medicus
ex infirmitate. Et tria ponit quia hoc numero
notatur perfectio, ut qui hoc impleuerit perfec
tam iustitiam se habere nouerit. Necque in his uin
dicta prohibetur que fit ad correctionem
que et ipsa pertinet ad misericordiam nec impedit propo
situm mansuetudinis sed hoc non conceditur
nisi cui potestas ordine data est et sine ira,
¶<Target text="Et uolenti mutuari"> Duo genera prestandi com
plectitur uel enim beniuole damus, uel reddituro
commendamus et quandoque qui donat non uult com
modare quasi nihil mercedis in eo sit, cum rem
acceptam debitor soluit. Sed uere ille qui hoc
etiam iubet retribuit, dicit ergo ne auertaris, id est ne
alienes uoluntatem,<SEG ref="2 Cor 9:7"> “hilarem enim datorem
diligit deus,”</SEG> sic et spiritualis doctor uerbi diui
ni fenus auditoribus debet accommodare, ut
boni operis retributionem possit accipere ab
¶<Target text="Diligite inimicos"> contra ecclesiam tribus modis, odio,
verbis, cruciatu corporis, ecclesia contra diligit,
benefacit, orat. Hoc est nouum mandatum, hoc
de filiis ire facit filios dei unde sequitur ut
sitis filii adoptio filiorum sola caritate
¶<Target text="Orate pro persequentibus"> Non ait hic pro fratribus in quibus sunt
aliquando peccata persecutione inimicorum
grauiora. Unde cum Iohannes dixisset,<SEG ref="1 Io 5:16"> “Si quis
fratrem suum uidit peccare, non ad mortem
oret et dabit illi uitam,” subdidit, “est
autem peccatam ad mortem, non pro illo dico
fratres esse pro quibus orare non iubemur. Peccatum ad mortem est cum post agnitionem dei per gratiam Christi oppugnat aliquis fraternitatem et aduersus
ipsam gratiam qua reconciliatus est deo inuidentie facibus agitatur, quod fortasse est peccare in spiritum sanctum. Peccatum ad mortem a fratre alienauit
sed officia fraternitati debita per aliquam animi infirmitatem non exhibuit. Unde Christus ait,<SEG ref="Lc 23:34"> “Pater, ignosce illos, non enim sciunt quod faciunt.”</SEG> Nondum enim gratie spiritus parti
cipes societatem inierant. Hec differentia Iudam
a Petro negante diuidit, non quia non sit ig
noscendum peccnti, sed quia tanta est labes
illius peccati ut deprecandi humilitatem subire
non possit, etiamsi peccatum suum mala conscientia
cognoscere et enunciare cogatur, ut Iudas cum
dixit peccaui, facilius desperans currit
ad laqueum quam humilitate ueniam petit.
Quod propter magnitudinem peccati iam ex damp
natione peccati tales habere credendum est,
et huic penitentie non ignoscit deus, cum
etsi peccasse fateantur et fecisse mala ue
hementer eos peniteat tamen huiusmodi affec
tionem mentis habent ut se non humilient
ad petendam ueniam. Monere autem potest quod
Iohannes in epistola de dilectione dei et proximi mo
nere uidetur ut diligamus fratres cum dominus dicat
pro inimicis orandum. Sed fratres intelliguntur
non solum qui iam credunt, sed etiam qui credituri
sunt, pro quibus orandum ut nobis fraterno federe so
¶<Target text="Perfecti"> in caritate dei et proximi cumulus
perfectionis diligere etiam inimicos et orare
pro illis sicut et Christus fecit.</Target>